تحولات اخیر ونزوئلا، نهتنها معادلات سیاسی این کشور بحرانزده را وارد فاز تازهای کرده، بلکه بار دیگر ضعف دستگاه تحلیل و پیشبینی در ایران را عیان کرده است. کشوری که سالها بهعنوان «نماد مقاومت در برابر امپریالیسم»، «شریک راهبردی تهران در آمریکای لاتین» و نمونهای از ایستادگی ضدآمریکایی در ادبیات رسمی و نیمهرسمی معرفی میشد، حالا با بحرانی روبهرو شده که برای بسیاری از ناظران داخلی، ناگهانی، غیرمنتظره و بدون زمینه قبلی جلوه کرده است؛ گویی هیچ نشانهای از وقوع آن در دسترس نبوده است.
در روزها و ماههای گذشته، در فضای رسانهای، دانشگاهی و حتی محافل تصمیمسازی ایران، کمتر تحلیلی به چشم میخورد که از احتمال دستگیری مادورو سخن گفته باشد. نه هشدار جدی درباره شکافهای درونی قدرت، نه برآوردی از فرسایش اجتماعی و اقتصادی، و نه حتی سناریوهایی حداقلی درباره آینده سیاسی کاراکاس، در دستور کار تحلیلگران نزدیک به دستگاه سیاست خارجی رسمی ایران قرار نداشت. روایت غالب، همچنان روایتی ایستا و ایدئولوژیک بود؛ روایتی که ونزوئلا را صرفاً در قاب «دوستی سیاسی» و «تقابل با آمریکا» میدید.
این خلأ تحلیلی زمانی پررنگتر میشود که بدانیم ونزوئلا برای ایران صرفاً یک پرونده خارجی معمولی نبوده است؛ ایران میلیاردها دلار سرمایهگذاریهای مالی در این کشور کرده است. با این حال، اکنون که تحولات این کشور به نقطهای حساس رسیده و مادورو در عملیاتی که جهان را شوکه کرد، به آمریکا منتقل شده است؛ باید از خود و البته دستگاه دیپلماسی بپرسیم که چرا در میان انبوه تحلیلها و موضعگیریها، هیچ نشانه روشنی از پیشبینی این وضعیت دیده نمیشد؟ آیا مسئله، کمبود اطلاعات بود یا ناتوانی در تحلیل واقعبینانه؟ به خاطر ملاحظات سیاسی و رسانهای ترجیح داده شد نشانههای هشداردهنده نادیده گرفته شوند تا تصویر مطلوب سیاسی مخدوش نشود؟ یا ما اساسا با یک ضعف تحلیل مواجه هستم در نتیجه آن است که تا شب قبل از ربایش مادورو یا سقوط اسد نمیتوانیم رخدادهای پیش رو را حدس بزنیم؟
در چنین فضایی، بازخوانی اظهارات و تحلیلهای دیپلماتها و کارشناسانی که تجربه مستقیم کار با ونزوئلا را داشتهاند، اهمیتی دوچندان پیدا میکند. یکی از این افراد می توانست سفیر پیشین ایران در کاراکاس باشد. احمد سبحانی علاوه بر سابقه کار دیپلماتیک در ونزوئلا، سالها روابط تجاری با این کشور را نیز تجربه کرده اما گفت وگوهای رسانهای او پیش از سقوط مادورو نشان می دهد او نیز در ضعف تحلیل ایران سهیم بوده است.
او چند روز پیش از حمله آمریکا به ونزوئلا طی یک گفت وگو را صدا و سیما گفته بود این دفعه اول نیست که ترامپ از گزینه نظامی علیه ونزوئلا دم میزند اما هرگز نتوانسته این کار را بکند؛ اگر بخواهد حمله نظامی به ونزوئلا بکند، دست چین و روسیه را باز می کند و ترامپ در تله افتاده است... تا امروز در آمریکای لاتین هرگز جنگی رخ نداده و نیروی خارجی نیامده است. اگر آمریکایی ها بخواهند بیایند جنگ های چریکی راه میافتد.
حکومت ونزوئلا سر جای خود است
احمد سبحانی، سفیر سابق ایران در ونزوئلا در دولت احمدینژاد نه این ضعف تحلیلی را قبول دارد و نه کار حکومت مادورو را تمام شده میداند. او در گفتوگو با رویداد۲۴ ضمن تاکید بر اینکه «حکومت ونزوئلا سر جای خود است»، گفت: «آمریکا برخلاف قوانین بینالمللی اقدام کرده و یک رئیسجمهور حاکم را دزدیده و به کشور خودش برده است. این اقدام به هیچ وجه قانونی نیست. برهمزننده نظم جهانی است و حتی از نظر نظامی اقدام خیلی بزرگی هم به حساب نمیآید».
او با اشاره به پیامدهای بینالمللی این اقدام افزود: «اکنون جامعه جهانی باید موضعگیری کرده و این رویکرد دولت ترامپ را محکوم کند. ترامپ نهتنها به دکترین مونرو برگشته، بلکه حتی از آن هم فراتر رفته و دکترین دونروئه (دونالد – مونروئه) را پیش گرفته است؛ همزمان مکزیک و کلمبیا را تهدید میکند یا کانادا و پاناما را متعلق به خود میداند. طبیعی است که دنیا در برابر این رویکردها موضعگیری خواهد کرد».
مردم ونزوئلا ترامپ را به چالش میکشند
سفیر پیشین ایران در ونزوئلا در پیشبینی آینده این کشور گفت: «ترامپ نتوانست کار را تمام کند و علیرغم اینکه گفت اداره این کشور را به عهده میگیرد، پذیرفت که خانم دِلسی رودریگز اداره حکومت را به عهده بگیرد؛ لذا اگر ملت ونزوئلا مقاومت خود را ادامه دهند، ترامپ را به چالش خواهند کشید».
نه غافلگیر شدم، نه ملاحظه داشتم
سبحانی در پاسخ به این پرسش که چرا با وجود سابقه حضور طولانی در ونزوئلا و نزدیکی به خانواده مادورو، در تحلیل قبلی خود – برنامه گفتوگوی ویژه خبری به تاریخ سوم آبان ۱۴۰۴- نشانهای از این رخداد مطرح نکرده بود، توضیح داد: «من نزدیکی خاصی با خانواده مادورو ندارم. در زمان حضور در ونزوئلا با آقای چاوز روابط نزدیکی داشتم و با خود مادورو نیز وقتی وزیر بود ارتباط داشتم، اما روابط خانوادگی نزدیکی نداشتیم».
او افزود: «اتفاقاً من بارها گفته بودم که هدف اول آمریکا تهدید، تطمیع و دزدیدن مادورو و انجام کاری شبیه آنچه با نوریگا در پاناما انجام شد، است».
این دیپلمات ایرانی ادامه داد: «در مصاحبههای قبلیام بحث درباره این بود که ونزوئلا وارد مذاکره شده و آمریکا به آنها قولهایی داده بود. حتی آقای مادورو چند روز قبل از ربایش گفته بود که از حضور و سرمایهگذاری شرکتهای آمریکایی استقبال میکنیم. در واقع آنها فکر میکردند که با دادن امتیاز به آمریکا میتوانند ترامپ را آرام کنند. در همان صحبتها گفتم ترامپ آدم غیرقابل پیشبینی است و نمیتوان روی او حساب کرد. نمونهاش همین که با وجود دادن جایزه صلح نوبل به خانم ماچادو، بردن او به نروژ و بزککردنش به عنوان رهبر اپوزیسیون، ترامپ او را رسماً تحقیر کرد و گفت ایشان شرایط رهبر شدن را ندارد».
جنگ نبود، عملیات جاسوسی بود
او در واکنش به اینکه «شما قبلا گفته بودید موشکهای ونزوئلا برای ترامپ دردسر میشود، اما ارتش ونزوئلا در ماجرای ربایش مادورو مقاومتی نکرد»، گفت: «من گفته بودم که موشکها میتواند در گروه مقاومت برای ترامپ دردسرساز باشد. باید توجه کنیم که ارتش ونزوئلا اصلاً با ارتش آمریکا قابل قیاس نیست. مهمتر از آن، در این قضیه اصلاً جنگی شروع نشد که بخواهند مقاومت کنند».
سبحانی توضیح داد: «آمریکا در یک عملیات پیچیده جاسوسی و با کمک عوامل نفوذی و ستون پنجم اقدام کرد. در تاریخ جنگها و انقلابها همیشه نفوذیها و مزدوران داخلی بیشترین ضربه را زدهاند. در این عملیات حتی برق شهر را قطع کردند و روز سوم ژانویه، زمانی که همه مردم در تعطیلات بودند، انتخاب شد؛ یعنی اساساً عملیاتی نظامی در کار نبود که ارتش بخواهد واکنش نشان دهد».
ممکن است یک فرد حذف شود، اما دولت فعلاً پابرجاست
سفیر سابق ایران در ونزوئلا درباره واکنش احتمالی مردم این کشور گفت: «یکبار علیه چاوز کودتا شد و حتی او را به جزیرهای بردند. وزیر کشور فعلی آن زمان رئیسجمهور موقت شد، اما کودتا شکست خورد و چاوز بازگشت. اکنون، اما یک ابرقدرت خارجی رئیسجمهور را ربوده و برده است. در این ماجرا ممکن است یک فرد حذف شود، اما فعلاً دولت پابرجاست. باید دید مواضع دنیا و افکار عمومی جهانی در روزهای آینده چگونه خواهد بود. این اقدام ترامپ نظم جهانی را بههم میزند؛ مثل این است که روسیه علاوه بر اوکراین، با ربودن علیاف رئیس جمهوری آذربایجان که دارای ذخایر نفتی فراوانی است، خواهان کنترل بر منابع نفتی باکو شود».
سبحانی با اشاره به ساختار سیاسی ـ اجتماعی ونزوئلا گفت: «ونزوئلا جامعهای بهشدت دو قطبی است و هیچوقت رئیس دولت با آرای قاطع مثلا ۷۰ درصدی به قدرت نرسیده است. همیشه با اختلاف اندک، یعنی پنجاه و چند درصد، انتخابات را بردهاند. در آخرین انتخابات، یعنی انتخابات شهرداریها و فرمانداریها، اما طرفداران دولت با رای اکثریت پیروز شدند. ضمن اینکه حامیان دولت منسجم هستند، اما اپوزیسیون مادورو متفرق است. علاوه بر این، همه مخالفان از دخالت خارجی استقبال نمیکنند. حرفهای ترامپ مبنی بر مالک بودن نفت ونزوئلا بخش زیادی از آنها را تحریک کرده و فقط گروه کوچکی که حاضرند وطن خود را تقدیم کنند، باقی ماندهاند».
بخش خاکستری از ماچادو حمایت نمیکند
وی در جمعبندی تحلیل خود گفت: «در مجموع میتوان گفت بخش خاکستری جامعه ونزوئلا از ماچادو طرفداری نمیکند. باید دید وقتی جامعه از شوک این اقدام ترامپ خارج شود، چه واکنشی نشان خواهد داد. در کودتای علیه چاوز هم چند روز جامعه در شوک بود».
سبحانی تاکید کرد: «به نظر من در روزهای آینده و پس از عبور از این شوک، احتمال شکلگیری مقاومت و حمایت منسجم از مادورو وجود دارد. ترامپ نیز بهدلیل نگرانی از همین مقاومت پذیرفت که دِلسی رودریگز (معاون رئیسجمهور) در غیاب نیکولاس مادورو ریاستجمهوری موقت کشور را بر عهده بگیرد».
این دیپلمات ایرانی در پاسخ به سوال دیگری مبنی بر اینکه «گفته میشود ایران چند صد میلیون دلار در بازسازی پلایشگاههای ونزوئلا سرمایهگذاری کرده و حالا ترامپ میگوید که نفت ونزوئلا زیرمجموعه شرکت نفت آمریکا خواهد شد، سرنوشت سرمایهگذاریها و طلبهای ایران از ونزوئلا چه میشود؟» گفت: «سرمایهگذاری چندصد میلیون دلاری ایران در صنایع نفت ونزوئلا صحت ندارد و در حال حاضر یک شرکت خصوصی ایرانی در صنایع پتروشیمی فعال است».