گرفتگی گوش از آن مشکلات آزاردهنده‌ای است که بسیاری از افراد هنگام سفر با هواپیما، کوهنوردی، رانندگی در جاده‌های کوهستانی یا حتی بالا رفتن از یک ساختمان بلند تجربه می‌کنند. این مشکل معمولاً ناگهانی رخ می‌دهد و احساس فشار، سنگینی، کاهش شنوایی یا صدای مبهوت‌کننده‌ای در گوش ایجاد می‌کند. بسیاری از افراد تصور می‌کنند که گرفتگی گوش در ارتفاعات یک اتفاق ساده و بی‌اهمیت است؛ اما درواقع این حالت ریشه کاملاً علمی دارد و به ساختار ظریف و پیچیده گوش انسان مرتبط است.

برای این‌که بدانیم چرا در ارتفاعات گوش دچار گرفتگی می‌شود و چگونه می‌توان این مشکل را سریع و ایمن برطرف کرد، ابتدا باید با ساختار گوش و نقش بخش‌های مختلف آن در تنظیم فشار آشنا شویم.

چرا در ارتفاعات و پرواز گوش دچار گرفتگی می‌شود؟

گوش انسان تنها یک عضو شنوایی نیست؛ بلکه یک سیستم دقیق فشارسنج نیز هست. زمانی که از سطح زمین فاصله می‌گیریم، چه به سمت بالا چه پایین، فشار هوای اطراف تغییر می‌کند. این تغییر فشار روی گوش خارجی و داخلی اثر می‌گذارد.

وقتی فشار بیرون گوش و فشار داخل گوش با هم برابر نباشند، پرده گوش دچار کشیدگی یا انحنا می‌شود. نتیجه این اختلاف فشار همان چیزی است که ما آن را به صورت «گرفتگی گوش» یا «احساس بسته شدن گوش» تجربه می‌کنیم.

افراد هنگام پرواز معمولاً این حالت را در زمان برخاستن و فرود هواپیما احساس می‌کنند، چون تغییر ارتفاع سریع‌تر از توان واکنش طبیعی گوش رخ می‌دهد.

علائم همراه با گرفتگی گوش

گرفتگی گوش تنها به احساس فشار محدود نمی‌شود. ممکن است علائم زیر نیز همراه با آن دیده شود:

• کاهش یا خفگی شنوایی
• احساس کیپ شدن گوش
• خش‌خش یا صدای پاپ
• درد هنگام بلعیدن یا فین کردن
• وزوز گوش
• احساس حرکت هوا داخل گوش
• سرگیجه خفیف

در موارد شدیدتر ممکن است فرد دچار درد تیز یا ناگهانی شود که معمولاً نشانه افزایش فشار یا وجود التهاب است.

نقش مجرای استاش در تنظیم فشار گوش

کلید اصلی در توضیح علت گرفتگی گوش، مجرای باریک و ظریفی به نام لوله استاش (Eustachian Tube) است.

این لوله گوش میانی را به پشت حلق متصل می‌کند و سه وظیفه مهم دارد:

• تنظیم فشار داخل و خارج گوش
• جلوگیری از ورود میکروب‌ها و ترشحات به گوش میانی
• تخلیه مایعات اضافی گوش

در حالت عادی، لوله استاش هنگام بلعیدن، صحبت کردن یا خمیازه کشیدن باز و بسته می‌شود. اما زمانی که در حال بالا رفتن از ارتفاعات هستیم، سرعت تغییر فشار بیشتر از سرعت عملکرد طبیعی استاش است، به همین دلیل فشار گوش یک‌باره تنظیم نمی‌شود و ما احساس گرفتگی داریم.

هر چه این لوله باریک‌تر، حساس‌تر یا ملتهب‌تر باشد، احتمال گرفتگی گوش در ارتفاعات بیشتر خواهد بود.

تغییرات فشار هوا و تأثیر آن بر پرده گوش

پرده گوش (Tympanic Membrane) یک غشای بسیار نازک است که مانند طبل عمل می‌کند. وقتی فشار دو طرف این پرده برابر نباشد: در برخی افراد، احساس عجیبی مانند حرکت یا تکان خوردن مایع گوش نیز هنگام بالا رفتن از ارتفاع حس می‌شود. این حالت بیشتر به دلیل جابه‌جایی مایعات موجود در گوش میانی و واکنش طبیعی بدن به تغییر فشار است.

چه عواملی احتمال گرفتگی گوش در ارتفاعات را افزایش می‌دهد؟

همه افراد به یک اندازه دچار گرفتگی گوش در ارتفاع نمی‌شوند. برخی شرایط به‌طور طبیعی لوله استاش را چسبنده‌تر، متورم‌تر یا مسدودتر می‌کند.

۱. سرماخوردگی و آلرژی

در حالت سرماخوردگی، مخاط بینی و سینوس‌ها بیشتر می‌شود و همین موضوع به لوله استاش فشار وارد می‌کند. آلرژی هم باعث التهاب و تورم مجاری تنفسی می‌شود و عملکرد استاش را کاهش می‌دهد.

۲. عفونت گوش

اگر گوش میانی دچار عفونت باشد، مایع و التهاب موجود باعث می‌شود گوش نتواند فشار را به‌درستی تنظیم کند. این حالت در کودکان بسیار شایع‌تر است.

3. گرفتگی سینوس‌ها

سینوزیت و گرفتگی شدید بینی باعث می‌شود هوا در مجاری تنفسی و استاش به‌خوبی جریان نداشته باشد.

۴. ساختار فکی و مشکلات مفصل گیجگاهی

گاهی مشکلات فک یا انقباض عضلات اطراف فک باعث اختلال در باز شدن لوله استاش می‌شود.

۵. سابقه پارگی پرده گوش

افرادی که پرده گوش‌شان قبلاً آسیب دیده یا جراحی گوش انجام داده‌اند، بیشتر مستعد واکنش‌های حساس به تغییرات ارتفاع هستند.

روش‌های فوری برای رفع گرفتگی گوش در ارتفاعات

خوشبختانه چند تکنیک ساده و سریع وجود دارد که می‌توانند به باز شدن لوله استاش کمک کنند:

1. بلعیدن و نوشیدن آب: بلعیدن باعث باز شدن طبیعی استاش می‌شود. به همین دلیل خوردن آب، مکیدن آب‌نبات یا آدامس در هواپیما کمک‌کننده است.
2. خمیازه کشیدن: خمیازه، فک را به اندازه کافی باز می‌کند و عضلات اطراف استاش را فعال می‌سازد.
3. مانور والسالوا (اما با احتیاط): دهان بسته، بینی گرفته، و با ملایمت هوا را به داخل بینی فشار دهید تا صدای «پاپ» ایجاد شود. این تکنیک نباید شدید انجام شود چون می‌تواند به پرده گوش آسیب برساند.
4. روش توین‌بی (Toynbee Maneuver): دماغ را بگیرید و هم‌زمان آب دهان را قورت دهید.
5. استفاده از اسپری بازکننده بینی: اگر علت گرفتگی سینوسی باشد، اسپری‌های ضداحتقان موقتاً کمک می‌کنند. آرام‌سازی فک و عضلات صورت: گاهی فک قفل می‌شود و اجازه باز شدن استاش را نمی‌دهد.باز کردن دهان، ماساژ عضلات کنار گوش و خم کردن فک به جلو کمک‌کننده است.

درمان‌های خانگی و پزشکی برای گرفتگی گوش

اگر گرفتگی گوش مکرر باشد یا به‌راحتی برطرف نشود، ممکن است نیاز به بررسی تخصصی وجود داشته باشد. در چنین شرایطی مراجعه به کلینیک شنوایی‌سنجی در تهران می‌تواند به تشخیص دقیق علت، بررسی وضعیت گوش میانی و حتی ارزیابی شنوایی کمک کند.

در برخی موارد که گرفتگی گوش با کاهش شنوایی همراه است، انجام تست‌های شنوایی و در صورت لزوم مشاوره برای خرید سمعک نیز بخشی از روند درمان و توان‌بخشی شنوایی محسوب می‌شود. برخی از این درمان‌های خانگی عبارتند از:

1. بخور و گرم‌کردن سینوس‌ها
2. داروهای ضداحتقان و آنتی‌هیستامین
3. درمان عفونت گوش: اگر علت گرفتگی عفونت باشد، درمان باید زیر نظر پزشک انجام شود.
4. استفاده از اتوایر (EarPopper): این وسیله پزشکی به تنظیم فشار گوش بدون نیاز به مانورهای دستی کمک می‌کند.
5. تمرینات روزانه برای باز کردن استاش: مثلاً چند بار در روز خمیازه‌ی مصنوعی، حرکات چرخشی فک یا بلع‌های آهسته و پیوسته

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

در بیشتر موارد گرفتگی گوش موقتی است، اما اگر یکی از شرایط زیر را دارید، مراجعه به متخصص ضروری است:

• گوش درد شدید
• کاهش شنوایی ادامه‌دار
• وزوز مداوم
• تب یا ترشحات گوش
• سابقه جراحی گوش
• درد هنگام فین کردن
• گرفتگی یک‌طرفه و مزمن

این علائم ممکن است نشان‌دهنده مشکلاتی مانند التهاب شدید، عفونت، آسیب استاش یا حتی پارگی پرده گوش باشند.

جمع‌بندی

گرفتگی گوش در ارتفاعات پدیده‌ای کاملاً طبیعی است و اغلب به دلیل عملکرد دیرتر یا کندتر لوله استاش رخ می‌دهد. تغییرات فشار هوا، سرماخوردگی، آلرژی و مشکلات سینوسی از مهم‌ترین عوامل تشدیدکننده این حالت هستند.

خوشبختانه با تکنیک‌هایی مثل بلعیدن، خمیازه، مانور والسالوا و استفاده از اسپری بینی می‌توان این مشکل را در بسیاری از مواقع برطرف کرد.

در برخی افراد، احساس فشار همراه با صدایی مانند تکان خوردن مایع گوش در ارتفاعات تجربه می‌شود که معمولاً ناشی از تنظیم فشار در گوش میانی است و خطرناک نیست؛ اما اگر این حالت دائمی شود، بررسی تخصصی ضروری است.

اگر گرفتگی گوش بیش از چند روز طول کشید یا با درد و کاهش شنوایی همراه بود، مراجعه به متخصص گوش بهترین راه برای جلوگیری از عوارض احتمالی است.