به گزارش برترینها، آنچه این روزها کاربران اینترنت در ایران تجربه میکنند، صرفاً کندی، اختلال یا یک «قطعی مقطعی» نیست؛ بلکه نشانههای یک تغییر عمیق و ساختاری در شیوه حکمرانی بر فضای مجازی است. پس از عبور کشور از اختلالات گسترده دیماه، حالا اینترنت با چهرهای متفاوت بازگشته؛ چهرهای که در آن «وصل بودن» الزاماً به معنای «دسترسی داشتن» نیست. وعدههای پیشین درباره گشایش فضای مجازی و بازگشت اینترنت به وضعیت عادی، جای خود را به واقعیتی داده که بیش از هر چیز بوی مهندسی، آزمون و استقرار یک الگوی جدید کنترل را میدهد. الگویی که نه در سطح فیلتر یک سایت یا مسدودسازی یک پلتفرم، بلکه در لایههای عمیقتر شبکه و پروتکلهای ارتباطی عمل میکند. گزارش امروز روزنامه سازندگی روایت آن چیزیست که به نظر در زیر پوست اینترنت ایران در حال رخ دادن است.
اینترنت مهندسیشده
درحالی که کشور دوران پسا-اختلالات ۲۰ روزه دی ماه را سپری میکند، تحلیلهای فنی و رصدهای شبکهای حکایت از واقعیتی هولناکتر از یک «قطعی موقت» دارند. برخلاف وعدههای خوشبینانه بهار ۱۴۰۳ و شعارهای انتخاباتی مبنی بر گشایش فضای مجازی، آنچه امروز در رگهای فیبر نوری کشور جریان دارد، نه اینترنت آزاد جهانی بلکه یک «معماری نوین حکمرانی» است که با دقت مهندسی شده تا کنترل را از لایه سرویس به لایه پروتکل منتقل کند. مشاهدات فنی نشان میدهد که برخلاف تصور عمومی، قطعیهای اخیر نه یک «خرابی» ناشی از حوادث بلکه «مانور عملیاتی» برای استقرار نسخه نهایی شبکه ملی اطلاعات بوده است؛ شبکهای که در آن «اتصال» بهمعنای «دسترسی» نیست و مرز میان فضای مجازی و واقعیت فیزیکی تحت نظارت سیستمهای بازرسی عمیق بستهها (DPI) بیش از هر زمان دیگری صلب و نفوذناپذیر شده است.
جراحی پنهان در قلب شبکه
در معماری جدیدی که از اواسط دیماه تثبیت شده، استراتژی فیلترینگ از «مسدودسازی آیپی» به «تخریب پروتکل» تغییر فاز داده است. شاخصترین قربانی این جراحی فنی، پروتکل QUIC است؛ شاهراه مدرن و رمزنگاری شدهای که سرویسهای حیاتی همچون گوگل و یوتیوب بر بستر آن اجرا میشوند. دادههای شبکه ملی نشان میدهند که سهم این پروتکل در ترافیک کاربران ایرانی از ۲۵ درصد در سال گذشته به کمتر از یک درصد در بهمن ماه جاری سقوط کرده است. این ریزش معنادار به زبان ساده یعنی ترافیک کاربران عمداً از مسیرهای امن و مدرن به سمت پروتکلهای قدیمیتر و قابل شنود (مانند HTTP/1.x) هدایت شده است. نتیجه این فرآیند، اینترنتی است که اگرچه ظاهراً «وصل» است اما به دلیل افزایش نرخ خطاهای ارتباطی (TCP Post-SYN Failure) به ۷ درصد و تأخیر میانی (Latency) ۱۳۶ میلیثانیهای عملاً برای فعالیتهای حرفهای و بینالمللی غیرقابل استفاده شده است.
سه وضعیت لغزنده؛ حکمرانی بر مدار تخریب و پایش
معماری جدید شبکه ایران، که شباهتهای نگرانکنندهای به مدلهای مستقر در چین و روسیه دارد، امکان جابهجایی میان سه وضعیت «پایش عادی»، «تخریب فعال» و «محدودیت شدید» را فراهم آورده است. گزارشهای واصله در فاصله ۱۸ دی تا ۱۳ بهمن نشان میدهد که مدیریت شبکه اکنون میتواند ظرف چند ساعت بدون تغییر در زیرساخت فیزیکی و تنها با تغییر پیکربندیهای متمرکز، پایداری اینترنت را بهصورت عمدی کاهش دهد. این الگوی «زمانبندی شده» بهگونهای طراحی شده که در ساعات کاری، اجازه حداقلی برای تراکنشهای ضروری بانکی و داخلی صادر شود اما در ساعات طلایی ترافیک بینالمللی، شبکه وارد فاز «تخریب فعال» میشود. این رفتار متغیر، نهتنها ثبات روانی کاربران را هدف گرفته بلکه نوعی «تبعیض دیجیتال» را نیز نهادینه کرده است؛ جایی که برخی سرویسها یا کاربران منتخب از اتصال با کیفیتتری برخوردارند و توده مردم در وضعیت ناپایدار مزمن رها شدهاند. این همان نقطه تلاقی تکنولوژی و کنترل است که در آن «اینترنت» به جای پنجرهای رو به جهان به دیواری هوشمند و متحرک تبدیل میشود.
حضور پرقدرت متخصصان داخلی برای فیلترینگ نوین
مجید مقدری، رئیس مرکز فناوریهای هوشمند توضیح میدهد: معمولاً اشتباهی که کاربران انجام میدادند این بود که با آیپیهای شناسایی شده وارد پیامرسانها و سایتهای داخلی میشدند؛ در نتیجه، ویپیانها و آیپیها شناسایی و مسدود میشد. بارها تلاش شد آن هدرها یا سربستههایی که ویپیانها از آن عبور میکنند، خوانده شود؛ برای همین با مدلها و روشهای مختلف، رمزنگاریهایی انجام دادند تا قابل خواندن نباشد و در بسیاری موارد هم موفق بودند. این کارشناس حوزه فناوری اطلاعات تاکید میکند: متخصصان فناوری اطلاعات دقیقاً روی همین مسئله کار میکردند. حدود دو سال پیش، تعدادی از آنها بازداشت شدند چون موفق شده بودند، رمزنگاری سربستههای فیلترینگ و سامانههای مسدودسازی را بشکنند و از کار بیندازند. اما اکنون بحث، اینترنت ملی یا شبکه داخلی مجزا از اینترنت جهانی نیست؛ بلکه ما درباره تشدید بسیار شدید فیلترینگ صحبت میکنیم. فیلترینگ وجود دارد و وضعیت سایتها از دیروز تا امروز هم بهشدت تشدید شده و بهنظر میرسد در مواردی هم موفقیتآمیز بوده است.
اواضافه میکند: طبق آنچه من خوانده و شنیدهام، سیستمی که در حال اجراست حتی از آنچه در چین انجام میشود شدیدتر است. متخصصان گفتهاند این نسخهای ارتقایافته از مدلهای مورد استفاده در چین است. به هر حال باید گفت دست متخصصان دانشگاههای برتر کشور درد نکند که چنین فناوری و چنین سیستمی را طراحی کردهاند. اما برای روزهای آینده پیشبینی خوبی نمیشود؛ اختلالها و مسدودیها بیشتر شده و عملاً دسترسیها بسیار محدودتر میشود. بهنظر میرسد ما وارد یک سیستم نوین فیلترینگ شدهایم.