اقتصاد ۲۴ نوشت: اقتصاد ایران در بهار سال ۱۴۰۵ یکی از تلخترین و سنگینترین فصلهای کاری خود را به چشم دید. ترکیبی از فشارهای ساختاری تورمی، تعمیق رکود تولیدی و قطع یا اختلالات شدید و پیدرپی اینترنت، دست به دست هم دادند تا تصویری نگرانکننده و تکاندهنده از وضعیت معیشت مردم و بازار کار کشور رقم بخورد.
امروزه بازار کار ایران تنها با مسئله کمبود شغل مواجه نیست، بلکه با بحران از دست رفتن شغلهای موجود، سقوط اشتغال در بخش مولد صنعت و فلج شدن معیشتهای متکی به شبکه دستوپنجه نرم میکند. گزارشها و دادههای نظرسنجی جدید نهادهای رسمی از جمله مرکز آمار ایران و مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) نشان میدهند که چگونه اختلال در زیرساختهای ارتباطی و چالشهای کلان اقتصادی، زندگی بیش از نیمی از جامعه را در معرض مخاطره مستقیم قرار داده است.
اشتغال زیر تیغ تورم و رکود
جدیدترین نتایج طرح آمارگیری نیروی کار مرکز آمار ایران در بهار ۱۴۰۵ حکایت از یک ریزش بزرگ دارد؛ در همین یک فصل، اقتصاد ایران با از دست رفتن دستکم ۴۵۰ هزار شغل روبهرو شده است. این کاهش ناگهانی، صدها هزار خانواده را به دامان ناامنی مالی و قطع درآمد کشانده و آمار افراد بیکار کشور را به شکل چشمگیری افزایش داده است.
افزایش نرخ بیکاری به ۹.۱ درصد در بهار امسال، در کنار تورم نقطهبهنقطه بیسابقهای که رقم ۸۲ درصد را ثبت کرده، شاخص فلاکت کشور را به عدد بیسابقهای رسانده است. شاخص فلاکت که از مجموع نرخ تورم و نرخ بیکاری به دست میآید، در بهار ۱۴۰۵ به ۹۱.۱ واحد رسید؛ عددی که در مقایسه با شاخص ۴۶.۳ واحدی بهار ۱۴۰۴، تقریباً دو برابر شده و جهشی ناگهانی را نشان میدهد. این صعود سنگین، نشاندهنده تعمیق فشار اقتصادی بر خانوارهایی است که همزمان با گرانی سرسامآور کالاها، امنیت شغلی خود را نیز از دست دادهاند. بررسیها نشان میدهد که فشار در مناطق محروم به مراتب بیشتر بوده و بیش از ۲۳ استان کشوری شاخص فلاکتی بالاتر از میانگین کشوری ثبت کردهاند.
صنعت؛ قربانی بزرگ رکود و فرسودگی
اگر بخواهیم ریشه ریزشهای اخیر را بررسی کنیم، بخش صنعت سهمی کلیدی و نگرانکننده دارد. آمارها نشان میدهند که در بهار ۱۴۰۵، حدود ۶۳۰ هزار فرصت شغلی فقط در بخش صنعت کشور نابود شده و سهم این بخش از کل اشتغال کشور به حدود ۳۱ درصد تنزل یافته است.
ریشه این ریزش بزرگ صنعتی، در فرسودگی تجهیزات، افت شدید سرمایهگذاری و ناتوانی در جبران استهلاک داراییهای تولیدی نهفته است. طی هفت سال گذشته، یعنی از بهار ۱۳۹۸ تا بهار ۱۴۰۵، با وجود افزوده شدن بیش از ۲ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر به جمعیت در سن کار کشور، خالص شغل ایجادشده در کل کشور تنها حدود ۱۷۴ هزار فقره بوده است. این شکاف عمیق میان متقاضیان کار و فرصتهای شغلی خلقشده، عمق رکود تولیدی را آشکار میسازد؛ فرآیندی که متأسفانه با قطع شریانهای ارتباطی و محدودیتهای شبکه، تشدید نیز شده است.
معیشت چطور به اینترنت گره خورد؟
در شرایطی که بخشهای سنتی مانند صنعت توان جذب نیرو ندارند و با ریزش مواجهند، فضای مجازی و اقتصاد دیجیتال در سالهای اخیر به پناهگاهی برای کسب درآمد میلیونها ایرانی تبدیل شده بود. اما قطع و اختلالهای شبکه، این پناهگاه را نیز نابود یا غبارآلود کرده است.
بر اساس تازهترین نظرسنجی ملی مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) که به سفارش وزارت ارتباطات در خردادماه ۱۴۰۵ اجرا شد، ضریب نفوذ اینترنت در میان جامعه بالای ۱۵ سال کشور به ۸۹.۳ درصد رسیده است. به عبارت دیگر، نزدیک به ۹۰ درصد جامعه، کاربر اینترنت هستند. نکته مهم در یافتههای این نظرسنجی، میزان وابستگی سفره و معیشت مردم به شبکه است. بر پایه دادههای ایسپا، ۲۰.۳ درصد از کاربران اعلام کردهاند که معیشت و درآمدشان «زیاد و خیلی زیاد» به اینترنت و شبکههای اجتماعی وابسته است. همچنین ۹.۳ درصد وابستگی درآمد خود را «متوسط» و ۲۵.۸ درصد آن را «کم» ارزیابی کردهاند و تنها ۴۳.۵ درصد از کاربران گفتهاند که درآمدشان هیچ وابستگی به فضای مجازی ندارد.
تجزیه و تحلیل این دادهها اثبات میکند که معیشت ۵۵.۴ درصد از کاربران اینترنت در ایران، یعنی بیش از نیمی از جمعیت کاربر، پیوندی مستقیم یا واسطهای با پایداری شبکه اینترنت و ابزارهای ارتباطی دارد. به زبان آمار، معیشت بیش از ۳۲ میلیون ایرانی به شکل مستقیم یا غیرمستقیم تحت تأثیر پایداری، سرعت و دسترسی آزاد به شبکه قرار دارد.
شبکهای که میلیونها شغل کوچک را زنده نگه داشته است
نگاه مردم به آسیبها یا فرصتهای فضای مجازی، کاملاً واقعبینانه و مبتنی بر نیازهای روزمره است. نظرسنجیها نشان میدهند که ۵۸ درصد از مردم معتقدند کسبوکارهای اینترنتی فرصتهای شغلی جدیدی در کشور خلق میکنند و ۴۵ درصد اثر این کسبوکارها را بر بهبود و افزایش رفاه مستقیم خانوارها مثبت میدانند.
الگوهای رفتاری جامعه در حوزه اقتصاد دیجیتال در یک سال گذشته نشاندهنده تعمیق نفوذ خدمات آنلاین است. خرید آنلاین و اینترنتی با ۵۷.۱ درصد در صدر رفتارهای دیجیتال شهروندان قرار دارد و پس از آن حملونقل و تاکسیهای آنلاین با ۵۵.۵ درصد در رتبه دوم ایستاده است. خدمات آموزش مجازی با ۳۷.۹ درصد، رزرو آنلاین بلیط و هتل با ۱۷.۹ درصد و خدمات منزل با ۸.۹ درصد در رتبههای بعدی جای دارند.
همچنین ۲۷.۶ درصد از پاسخگویان تأکید کردهاند که پلتفرمهای خدماتی بزرگ داخلی نقش زیادی در گرهگشایی از نیازهای معیشتی و رفاهی آنها ایفا میکنند. وقتی اختلالی در شبکه رخ میدهد یا دسترسی به ابزارها محدود میشود، صرفاً یک شبکه اجتماعی از دسترس خارج نشده، بلکه زنجیرهای از خریدها، حملونقل، سفارشها و درآمد میلیونها راننده، فروشنده خرد و فعال دیجیتال قطع میشود.
لزوم تجدیدنظر در سیاستهای ارتباطی و اقتصادی
تلاطمهای اقتصادی بهار ۱۴۰۵ و سقوط آمار اشتغال در بخش صنعت، زنگ خطری جدی برای تصمیمگیرندگان کشور است. در شرایطی که تورم بالای ۸۰ درصد توان خرید مردم را نشانه گرفته و صنعت با رکود و فرسودگی دستوپنجه نرم میکند، وارد کردن ضربه به اقتصاد دیجیتال از طریق محدودیتهای اینترنتی، آسیبها را دوچندان کرده است.
بازار کار ایران امروز توان تحمل ضربات جدید را ندارد. وقتی معیشت بیش از نیمی از کاربران به اینترنت گره خورده است، هرگونه تصمیم ناگهانی یا فیلترینگ گسترده، به معنای مسدود کردن شریان درآمدی میلیونها خانوار کمدرآمد و متکی به خود است. برای برنوشتن سناریوی بهبود، پیش و بیش از هر چیز، نیازمند بازگرداندن ثبات به زیرساختهای ارتباطی، حمایت از کسبوکارهای متکی بر شبکه و ایجاد چشماندازی مطمئن برای سرمایهگذاری در بخشهای تولیدی و صنعتی کشور هستیم؛ در غیر این صورت، بهارهای آتی میتواند خزانهای سنگینتری را برای سفره و اشتغال ایرانیان به همراه داشته باشد.