اقتصاد۲۴ نوشت: رشد شتابان نرخ دلار و افزایش قیمت افغانی در بازار ایران، نشانه‌ای از کاهش ارزش ریال است. قیمت افغانی که سال ۱۴۰۵ را در محدوده ۲ هزار و ۴۵۰ تومان آغاز کرده بود، روز گذشته به حدود ۴ هزار و ۱۲۶ تومان رسید و در کمتر از شش ماه حدود ۶۳ درصد افزایش یافت.
این افزایش لزوماً به معنای تقویت پول افغانستان نیست. نرخ دلار در افغانستان طی روزهای اخیر در محدوده ۶۵ تا ۶۸ افغانی قرار داشته، در حالی که دلار در بازار ایران به حدود ۲۶۳ هزار تومان رسیده است. بنابراین بخش قابل توجهی از افزایش قیمت افغانی در ایران، ناشی از کاهش ارزش ریال است.
افغانی بالا رفت یا ریال پایین آمد؟
قیمت دلار در ایران از حدود ۲۳۵ هزار تومان در ۳۰ شهریور به محدوده ۲۶۳ هزار تومان در هشتم مهر رسید. در همین بازه، قیمت افغانی نیز از حدود ۳ هزار و ۷۰۰ تومان به بیش از ۴ هزار تومان افزایش یافت. این روند نشان می‌دهد ریال در برابر ارزهای خارجی در حال از دست دادن ارزش است؛ در حالی که افغانی در برابر دلار ثبات نسبی خود را حفظ کرده است.
ثبات افغانی به معنای موفقیت اقتصاد افغانستان نیست
رسیدن افغانی به ۴ هزار تومان به معنای تبدیل افغانستان به یک اقتصاد باثبات نیست. این کشور همچنان با مشکلاتی مانند فقر، ضعف سرمایه‌گذاری، محدودیت‌های بانکی، کسری تجاری و کاهش درآمد سرانه مواجه است. با این حال، افغانی در برابر دلار طی این دوره ثبات نسبی بیشتری نسبت به ریال داشته است.
همتی: بازار ارز را کنترل کردیم
عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، در روزهای اخیر بر توان بانک مرکزی برای مدیریت بازار ارز تأکید کرده و از عرضه ۲ میلیارد دلار برای کنترل بازار خبر داده است. او همچنین گفته بانک مرکزی برای حفظ آرامش بازار ارز مداخله خواهد کرد و جهش قیمت ارز را نمی‌توان صرفاً به کمبود ارز نسبت داد؛ بلکه انتظارات و شرایط روانی بازار نیز در آن مؤثر است.
با این حال، میان «ثبات نسبی بازار» و «حفظ ارزش پول ملی» تفاوت وجود دارد. اگر هدف جلوگیری از جهش‌های کوتاه‌مدت باشد، عرضه ارز می‌تواند مؤثر باشد، اما برای ارزیابی ارزش ریال باید روند چندماهه نرخ ارز را در نظر گرفت؛ روندی که همچنان از فشار بر پول ملی حکایت دارد.
آیا ارزپاشی جواب می‌دهد؟
عرضه ارز می‌تواند در کوتاه‌مدت بر قیمت دلار اثر بگذارد، اما به تنهایی قادر به تغییر عوامل بنیادی تعیین‌کننده ارزش پول ملی نیست. تورم، کسری بودجه، انتظارات تورمی، تحریم‌ها، محدودیت تجارت خارجی، دسترسی به منابع ارزی و اعتماد فعالان اقتصادی از عوامل مهم در این زمینه هستند.
در هفته‌های اخیر نیز قیمت دلار از حدود ۲۲۲ هزار تومان در ابتدای مهر به بیش از ۲۶۰ هزار تومان رسیده است. بنابراین حتی اگر بازار پس از یک جهش برای مدتی آرام شود، تثبیت نرخ ارز در سطحی بالاتر از ماه قبل به معنای بازگشت ارزش ریال نیست؛ بلکه ممکن است تنها سرعت رشد قیمت کاهش یافته باشد.
قیمت افغانی، آینه کاهش ارزش ریال
افزایش قیمت افغانی در بازار ایران تصویری روشن‌تر از کاهش ارزش ریال ارائه می‌دهد. در شرایطی که نرخ دلار در افغانستان در محدوده ۶۵ تا ۶۸ افغانی قرار دارد، رشد قیمت ارزهای خارجی در ایران نشان‌دهنده فشار بیشتر بر پول ملی است.
کنترل بازار فقط با تزریق دلار ممکن نیست
در نهایت، بازار ارز با نتیجه سیاست‌ها قضاوت می‌شود. افزایش نرخ دلار و افغانی و حرکت مردم به سمت ارز و طلا برای حفظ ارزش دارایی، نشانه‌هایی از کاهش اعتماد به ریال است. تضعیف پول ملی نیز با افزایش هزینه واردات، رشد هزینه تولید و تشدید فشار تورمی همراه می‌شود.
به همین دلیل، کنترل پایدار بازار ارز تنها با تزریق دلار امکان‌پذیر نیست. بانک مرکزی می‌تواند ارز عرضه کند، اما حل مشکلاتی مانند تورم، کسری بودجه، نااطمینانی اقتصادی و انتظارات تورمی نیازمند سیاست‌های گسترده‌تر اقتصادی است.