اظهارات اخیر سعید جلیلی درباره دستاوردهای دیپلماسی و توصیف تفاهم اسلام‌آباد به‌عنوان یک «سوءتفاهم»، با واکنش‌های تند و انتقادی چهره‌های سیاسی و کارشناسان روبه‌رو شده و بحث تازه‌ای درباره ارزیابی عملکرد دیپلماسی کشور به راه انداخته است.
سنگین‌ترین واکنش به مواضع اخیر جلیلی را حشمت‌الله فلاحت‌پیشه، رئیس پیشین کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، نشان داد. او در واکنش به تمسخر تفاهم اسلام‌آباد نوشت: «با تحمیل بدترین پارادایم تاریخ، و تنها در یک سال، ۳۰۰ میلیارد دلار خسارت به ایران زدند و اکنون تفاهم را مسخره می‌کنند. تا اینها محاکمه نشوند، ملت در دهانه گازانبر جنگ و تحریم می‌ماند.»
هرچند رقم ۳۰۰ میلیارد دلاری مطرح‌شده از سوی فلاحت‌پیشه محل بحث است، اما آمارهای اقتصادی موجود نشان می‌دهد هزینه تحریم و تنش خارجی برای اقتصاد ایران بسیار سنگین بوده است. نکته مهم اینجاست که خسارت اقتصادی فقط به معنای پولی نیست که مستقیماً از خزانه دولت خارج می‌شود؛ درآمدی که می‌توانست وارد کشور شود، اما به دلیل تحریم، جنگ یا محدودیت‌های بانکی از دست رفته نیز بخشی از هزینه واقعی این سیاست‌هاست.
تحریم‌ها چگونه ۵۴۰ میلیارد دلار درآمد نفتی ایران را بلعیدند؟
یکی از مهم‌ترین برآوردهای اقتصادی درباره هزینه تحریم‌ها را پایگاه داده‌های باز ایران در ژوئن ۲۰۲۶ منتشر کرده است. بر اساس این پژوهش، تحریم‌های بخش انرژی از سال ۲۰۱۲ تا مه ۲۰۲۶ حدود ۵۴۰ میلیارد دلار درآمد نفتی بالقوه را از ایران گرفته‌اند.
این گزارش با استفاده از آمار تولید و صادرات اوپک، گزارش‌های درآمدی بانک مرکزی و داده‌های ردیابی نفتکش‌ها، برآورد کرده است که ایران در این دوره حدود ۶.۵۸ میلیارد بشکه نفت کمتر از مقداری صادر کرده که در صورت حفظ سطح صادرات سال ۲۰۱۱ می‌توانست به بازارهای جهانی عرضه کند.
در سال ۲۰۱۱، ایران به‌طور متوسط روزانه حدود ۲.۵۴ میلیون بشکه نفت صادر می‌کرد. اما پس از تشدید تحریم‌ها، صادرات نفت کشور به‌شدت کاهش یافت و حتی در سال‌های پس از برجام نیز به‌طور پایدار به آن سطح بازنگشت.
هزینه پنهان دور زدن تحریم‌ها؛ ۲۵ درصد درآمد نفتی از دست می‌رود
نکته مهم‌تر در این پژوهش، فقط کاهش حجم صادرات نیست. پژوهشگران برآورد کرده‌اند که دست‌کم ۲۵ درصد ارزش اسمی درآمد حاصل از صادرات نفت نیز در فرآیند دور زدن تحریم‌ها از دست می‌رود. تخفیف به خریداران، پرداخت کارمزد به واسطه‌ها و هزینه‌های اضافی حمل‌ونقل نفت در مسیرهای غیرمتعارف، از جمله این هزینه‌هاست.
به این ترتیب، تحریم حتی زمانی که مانع فروش نفت نمی‌شود، باز هم بخشی از درآمد واقعی کشور را می‌بلعد. ایران ممکن است نفت خود را بفروشد، اما پول آن را با تأخیر، از مسیرهای غیرشفاف و با هزینه‌های بیشتر دریافت کند. این وضعیت علاوه بر کاهش درآمد دولت، شفافیت اقتصادی را نیز تضعیف می‌کند و زمینه فعالیت شبکه‌های واسطه‌گری و فساد را افزایش می‌دهد.
مسئله اصلی این است که این منابع در صورت دسترسی به درآمدهای عادی نفتی می‌توانست صرف سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، توسعه میادین نفت و گاز، نوسازی صنایع، بهبود شبکه برق و حمل‌ونقل و تأمین منابع بودجه‌ای شود. به جای آن، بخش مهمی از ظرفیت اقتصادی کشور صرف عبور از محدودیت‌هایی شده که خود نتیجه تنش‌های سیاسی و بین‌المللی بوده‌اند.
مشروح این خبر را بخوانید: سهم سعید جلیلی از فاکتور ۵۴۰ میلیارد دلاری تحریم‌ها چقدر است؟