آسیب به زیرساخت‌های اقتصادی و تولیدی کشور، مساله بازسازی و تأمین منابع مالی مورد نیاز برای آن را به یکی از چالش‌های مهم اقتصاد ایران تبدیل کرده است. در این میان، بازسازی تأسیسات انرژی و خطوط انتقال گاز، علاوه بر منابع داخلی، به تجهیزات، فناوری و همکاری شرکت‌های خارجی نیاز دارد؛ موضوعی که در شرایط تحریم و محدودیت روابط بانکی با دشواری‌های بیشتری همراه است.
کارشناسان اقتصادی معتقدند برخی کشورهای همسایه و شرکای تجاری ایران می‌توانند در قالب قراردادهای دوجانبه یا تأمین کالا و تجهیزات در اجرای پروژه‌های بازسازی مشارکت کنند؛ اما تأمین مالی گسترده و بازسازی زیرساخت‌های کلان کشور به همکاری وسیع‌تری در سطح بین‌المللی نیاز دارد. در چنین شرایطی، نقش بانک مرکزی صرفاً به تأمین مستقیم منابع محدود نمی‌شود و فراهم کردن بستر نقل‌وانتقالات مالی، استفاده از ابزارهای تأمین مالی خارجی و تسهیل همکاری بانک‌های داخلی با شرکای خارجی نیز اهمیت پیدا می‌کند.
در همین راستا، عبدالناصر همتی، رئیس‌کل بانک مرکزی نیز در بازدید از پالایشگاه چهارم مجتمع گاز پارس جنوبی اعلام کرد، تأمین مالی مورد نیاز برای بازسازی مجموعه‌های آسیب دیده صنعت گاز در دستور کار بانک مرکزی و شبکه بانکی قرار دارد. به گفته او، بانک‌ها تاکنون حمایت‌های لازم را انجام داده‌اند و این پشتیبانی برای بازسازی و بازگشت ظرفیت‌های تولید گاز به مدار ادامه خواهد داشت. همتی همچنین از انجام اقدامات بازسازی با اتکا به توان متخصصان و پیمانکاران داخلی خبر داد.
استفاده از ظرفیت کشورهای شریک تجاری، فعال شدن سوئیفت و فراهم شدن مقدمات روابط بانکی بین‌المللی، از پیش‌شرط‌های اصلی تأمین مالی این پروژه‌هاست
در همین راستا سیدکمال سیدعلی، معاون ارزی اسبق بانک مرکزی، در گفت‌وگو با تجارت‌نیوز با اشاره به محدودیت منابع مالی بانک مرکزی برای تأمین هزینه‌های بازسازی کشور، تأکید کرد: «استفاده از ظرفیت کشورهای شریک تجاری، فعال شدن سوئیفت و فراهم شدن مقدمات روابط بانکی بین‌المللی، از پیش‌شرط‌های اصلی تأمین مالی این پروژه‌هاست.»
اگر برخی شرایط فراهم شود، امکان ارائه خدمات و استفاده از ظرفیت نظام بانکی برای بهبود و بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده وجود دارد
سیدعلی درباره ظرفیت نظام بانکی برای تأمین مالی بازسازی زیرساخت‌های آسیب دیده کشور گفت: «در شرایط فعلی که کشور با تحریم، محاصره اقتصادی و ابهام در وضعیت تنش‌های نظامی مواجه است، تأمین مالی پروژه‌های بازسازی با محدودیت‌هایی روبه‌رو است. البته اگر برخی شرایط فراهم شود، امکان ارائه خدمات و استفاده از ظرفیت نظام بانکی برای بهبود و بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده وجود دارد.»
اجرای روش‌های مختلف برای تامین مالی پروژه‌ها به فراهم شدن مقدماتی نظیر پذیرش نظام بانکی کشور در روابط بین‌المللی و تعیین تکلیف موضوعاتی مانند FATF نیاز دارد
معاون اسبق بانک مرکزی افزود: «در گذشته نیز از روش‌های مختلفی برای تأمین مالی پروژه‌ها استفاده شده است؛ اما اجرای این روش‌ها به فراهم شدن مقدماتی نظیر پذیرش نظام بانکی کشور در روابط بین‌المللی و تعیین تکلیف موضوعاتی مانند FATF نیاز دارد. در صورتی که این شرایط فراهم شود، می‌توان از ابزارهای متنوع تأمین مالی استفاده کرد.»
فروش اوراق ارزی، فاینانس پروژه‌های پتروشیمی، قراردادهای غیرمستقیم تأمین مالی و خطوط ری‌فاینانس، ابزارهای مالی مورد نیاز برای بازسازی کشور هستند
این کارشناس پولی و ارزی با اشاره به ابزارهای تأمین مالی مورد استفاده در سال‌های گذشته اظهار کرد: «در مقاطع مختلف از روش‌هایی مانند فروش اوراق ارزی، فاینانس پروژه‌های پتروشیمی، قراردادهای غیرمستقیم تأمین مالی و خطوط ری‌فاینانس استفاده کرده‌ایم. همچنین برخی شرکت‌ها، از جمله شرکت‌های فعال در حوزه مس و پتروشیمی، با ارائه ضمانت شرکتی امکان تأمین مالی پروژه‌های خود را داشته‌اند.»
در صورت فراهم شدن شرایط و فعال شدن سوئیفت، نظام بانکی نیز می‌تواند در چارچوب اختیارات خود نقل‌وانتقالات مالی را انجام دهد
سیدعلی ادامه داد: «در صورت فراهم شدن شرایط و فعال شدن سوئیفت، نظام بانکی نیز می‌تواند در چارچوب اختیارات خود نقل‌وانتقالات مالی را انجام دهد و ارتباطات بانکی با سایر کشورها را توسعه دهد. در واقع، استفاده از این ابزارها وابسته به این است که ایران بتواند در روابط بین‌المللی به‌عنوان یک شریک تجاری پذیرفته شود و امکان همکاری بانکی با کشورهای اروپایی، منطقه و سایر شرکای تجاری فراهم شود.»
ممکن است کشورهای دوست و همسایه مانند چین و روسیه در اجرای برخی پروژه‌ها مشارکت کنند و مسئولیت تأمین تجهیزات یا انجام عملیات بازسازی را بر عهده بگیرند
سیدعلی درباره نقش بانک مرکزی در تأمین منابع مالی بازسازی خطوط گاز و سایر زیرساخت‌های آسیب دیده توضیح داد: «ممکن است کشورهای دوست و همسایه مانند چین و روسیه در اجرای برخی پروژه‌ها مشارکت کنند و مسئولیت تأمین تجهیزات یا انجام عملیات بازسازی را بر عهده بگیرند؛ اما این نوع همکاری با شرایط عادی تأمین مالی و روابط بانکی بین‌المللی تفاوت دارد.»
ممکن است یک کشور در قالب یک قرارداد مشخص، تجهیزات مورد نیاز پروژه‌ای را تأمین کند یا اجرای آن را بر عهده بگیرد، اما بازسازی گسترده کشور به منابع مالی بسیار بیشتری نیاز دارد
این مقام سابق بانک مرکزی افزود: «در شرایط تحریمی نیز بخشی از مبادلات تجاری کشور از مسیرهای خاص انجام می‌شود و کالاهای اساسی وارد کشور می‌شوند؛ اما این وضعیت را نمی‌توان به‌عنوان الگوی اصلی بازسازی کل زیرساخت‌های کشور در نظر گرفت. ممکن است یک کشور در قالب یک قرارداد مشخص، تجهیزات مورد نیاز پروژه‌ای را تأمین کند یا اجرای آن را بر عهده بگیرد، اما بازسازی گسترده کشور به منابع مالی بسیار بیشتری نیاز دارد.»
تأمین حجم عظیمی منابع مالی برای بازسازی کشور صرفاً از طریق ظرفیت داخلی امکان‌پذیر نیست
سیدعلی با اشاره به ابعاد مالی بازسازی زیرساخت‌های کشور اشاره کرد و گفت: «برای بازسازی ممکن است به منابعی بیش از ۷۰۰ تا ۸۰۰ میلیارد دلار نیاز داشته باشیم. تأمین چنین حجمی از منابع مالی صرفاً از طریق ظرفیت داخلی امکان‌پذیر نیست و باید کشورهای اروپایی، کشورهای منطقه و سایر شرکای تجاری در این مسیر مشارکت کنند.»
او ادامه داد: «برای اجرای پروژه‌های بازسازی، باید تجهیزات و کالاهای موردنیاز وارد کشور شود و منابع مالی لازم نیز تأمین شود. بانک مرکزی با منابع موجود به‌تنهایی قادر نیست از عهده تأمین مالی چنین حجم بزرگی از پروژه‌ها برآید. به همین دلیل، کشور به شرکای تجاری و منابع مالی خارجی نیاز دارد.»
کشورهای شریک می‌توانند در تأمین کالا و تجهیزات مورد نیاز مشارکت کنند و در قالب توافق‌های تجاری، منابع مالی خود را از محل مطالبات نفتی یا سایر سازوکارهای مورد توافق دریافت کنند
این کارشناس ارزی خاطرنشان کرد: «کشورهای شریک می‌توانند در تأمین کالا و تجهیزات مورد نیاز مشارکت کنند و در قالب توافق‌های تجاری، منابع مالی خود را از محل مطالبات نفتی یا سایر سازوکارهای مورد توافق دریافت کنند. بنابراین، استفاده از ظرفیت شرکای خارجی و ایجاد بستر مناسب برای همکاری‌های بانکی و تجاری، از الزامات اصلی تأمین مالی بازسازی زیرساخت‌های کشور است.»