اقتصاد۲۴ نوشت: بازار خودرو در ایران، پس از یک دوره رکود ناشی از جنگ و نااطمینانی، حالا وارد فاز تازهای شده است، فازی که در آن قیمتها با شتابی بیسابقه بالا میروند، اما توان خرید مردم همزمان فرو میریزد. نتیجه، بازاری صعودی، بیثبات و غیرقابل پیشبینی است، بازاری که بیش از هر زمان دیگری، نشانههای یک بحران ساختاری را بروز میدهد.
آتشبس چطور قیمتها را آزاد کرد؟
بازار خودرو در ماههای گذشته، بهویژه در دوره جنگ، ظاهراً آرام بود؛ اما این آرامش نه از تعادل، بلکه از «انجماد» میآمد. خریداران به دلیل نااطمینانی اقتصادی و کاهش شدید قدرت خرید، عقب نشسته بودند و فروشندگان نیز در انتظار روشنتر شدن وضعیت، دست نگه داشته بودند. این وضعیت، نوعی رکود عمیق را رقم زد که در آن، قیمتها بهطور اسمی ثابت ماندند، اما عمق بازار بهشدت کاهش یافت.
با اعلام آتشبس، این وضعیت بهسرعت تغییر کرد. تقاضای سرکوبشده که ماهها در حالت انتظار قرار داشت، بهتدریج به بازار بازگشت و همین بازگشت، جرقهای برای افزایش قیمتها شد. اما آنچه این بار بازار را متفاوت کرد، شدت و سرعت واکنشها بود. قیمتها نه بهصورت تدریجی، بلکه جهشی بالا رفتند؛ بهطوری که در برخی مدلها، افزایشهای چند صد میلیون تومانی تنها در چند روز ثبت شد. برای مثال، دنا پلاس اتوماتیک با جهشی حدود ۲۳۰ میلیون تومانی به حوالی ۲ میلیارد و ۶۸۰ میلیون تومان رسید و در مقاطعی حتی تا ۲ میلیارد و ۸۰۰ میلیون تومان نیز معامله شد. پژو ۲۰۷ اتوماتیک نیز تنها در یک روز حدود ۹۵ میلیون تومان افزایش یافت و به ۲ میلیارد و ۳۷۰ میلیون تومان رسید، در حالی که گزارشهای دیگر از رشدهای سنگینتر تا سطح ۲.۶ میلیارد تومان حکایت دارند. همچنین تارا اتوماتیک V۴ با افزایش ۹۰ میلیون تومانی به ۲ میلیارد و ۴۳۰ میلیون تومان صعود کرد و در برخی معاملات به مرز ۲.۶ میلیارد تومان نزدیک شد. حتی در خودروهای بهاصطلاح اقتصادی، این جهشها قابل توجه بود؛ بهطوری که ساینا اتوماتیک با رشد ۱۰۰ میلیون تومانی به ۱.۴ میلیارد تومان و کوییک S به حدود ۱.۰۹ میلیارد تومان رسید. این ارقام نشان میدهد بازار نهتنها از رکود خارج شده، بلکه وارد فازی از «شتاب قیمتی» شده که در آن، هر شوک کوچک میتواند به جهشهای بزرگ منجر شود.
این جهشها نشان میدهد بازار خودرو بیش از آنکه به واقعیتهای جاری تولید و عرضه واکنش نشان دهد، به «انتظارات» پاسخ میدهد. در واقع، آتشبس نه بهعنوان عامل ثبات، بلکه بهعنوان سیگنالی برای بازگشت نقدینگی به بازار عمل کرد. بخشی از سرمایههایی که در دوره جنگ در حالت انتظار بودند، حالا به سمت داراییهایی مانند خودرو حرکت کردند؛ داراییهایی که در اقتصاد تورمی، نقش پناهگاه سرمایه را بازی میکنند.
در چنین شرایطی، حتی سیگنالهای محدود مانند افزایش قیمت کارخانهای یا اخبار مربوط به اختلال در تولید، میتواند موجی از افزایش قیمت در بازار آزاد ایجاد کند. این موضوع نشان میدهد که بازار خودرو بهشدت «آیندهمحور» شده است؛ یعنی قیمتها نه بر اساس وضعیت فعلی، بلکه بر اساس پیشبینی از آینده تعیین میشوند.
در نهایت، میتوان گفت که تغییر ماهیت خودرو، یکی از مهمترین عوامل بحران فعلی بازار است. تا زمانی که خودرو بهعنوان یک دارایی سرمایهای باقی بماند، نمیتوان انتظار داشت که بازار به تعادل واقعی برسد.
تولیدکننده در تنگنا، مصرفکننده در بنبست
بازار خودرو امروز از دو سمت تحت فشار قرار دارد؛ فشاری که از یکسو تولیدکنندگان و از سوی دیگر مصرفکنندگان را در وضعیت دشواری قرار داده است. این فشار دوگانه، یکی از دلایل اصلی تداوم بحران در این بازار است.
در سمت تولید، خودروسازان با افزایش شدید هزینهها مواجهاند. رشد قیمت مواد اولیه، اختلال در تامین قطعات، افزایش هزینههای لجستیک و محدودیتهای ناشی از شرایط سیاسی و اقتصادی، همگی باعث شدهاند هزینه تمامشده تولید بهطور قابل توجهی افزایش یابد. در برخی موارد، این افزایش هزینهها حتی به چند برابر رسیده است.
در چنین شرایطی، تثبیت دستوری قیمتها میتواند به تضعیف بنیه مالی خودروسازان منجر شود. این موضوع، نهتنها انگیزه تولید را کاهش میدهد، بلکه میتواند به افت کیفیت و حتی توقف برخی خطوط تولید منجر شود. از سوی دیگر، افزایش قیمتها نیز فشار زیادی بر مصرفکنندگان وارد میکند و تقاضای واقعی را کاهش میدهد.
در سمت تقاضا، کاهش قدرت خرید به یکی از مهمترین چالشها تبدیل شده است. افزایش قیمت خودروها در حالی رخ میدهد که درآمد خانوارها رشد متناسبی نداشته است. این عدم توازن، باعث شده بسیاری از متقاضیان واقعی، عملاً از بازار خارج شوند.
نتیجه این وضعیت، شکلگیری بازاری است که در آن، نه تولیدکننده در وضعیت مطلوبی قرار دارد و نه مصرفکننده. تولیدکننده با هزینههای بالا و محدودیتهای متعدد مواجه است و مصرفکننده نیز توان خرید ندارد. این وضعیت، به نوعی بنبست در بازار منجر شده است.
در این میان، سیاستگذار نیز با یک دوراهی جدی مواجه است: کنترل قیمتها برای حمایت از مصرفکننده یا آزادسازی قیمتها برای حمایت از تولید. هر یک از این گزینهها، پیامدهای خاص خود را دارد و انتخاب میان آنها، به یکی از پیچیدهترین تصمیمات اقتصادی تبدیل شده است.
آنچه مسلم است، ادامه وضعیت فعلی نمیتواند پایدار باشد. اگر راهکاری برای کاهش فشار بر هر دو سمت عرضه و تقاضا پیدا نشود، بحران بازار خودرو عمیقتر خواهد شد و تبعات آن، به سایر بخشهای اقتصاد نیز سرایت خواهد کرد.
رویای دستنیافتنی؛ چند سال کار برای خرید یک خودرو؟
شاید ملموسترین تصویر از بحران بازار خودرو را بتوان در یک محاسبه ساده دید؛ محاسبهای که نشان میدهد فاصله میان قیمت خودرو و درآمد خانوارها تا چه حد افزایش یافته است.
در حال حاضر، ارزانترین خودروهای بازار در محدوده حدود یک تا یک و نیم میلیارد تومان قرار دارند؛ خودروهایی مانند کوییک و ساینا که تا همین چند سال پیش در دسته خودروهای اقتصادی و در دسترس طبقه متوسط تعریف میشدند، اما اکنون با جهشهای پیاپی قیمت، همین خودروها نیز به مرزهای دستنیافتنی نزدیک شدهاند.
اگر حداقل حقوق سال ۱۴۰۵ را حدود ۲۲ میلیون تومان در ماه در نظر بگیریم، درآمد سالانه یک فرد با این سطح دستمزد به حدود ۲۶۰ تا ۲۷۰ میلیون تومان میرسد. با این حساب، خرید یک خودروی حداقلی در بازار فعلی، نیازمند چندین سال پسانداز کامل است.
به بیان سادهتر، یک فرد با حداقل حقوق باید حدود ۴ تا ۶ سال تمام درآمد خود را - بدون خرج کردن حتی یک ریال - پسانداز کند تا بتواند یک خودروی اقتصادی خریداری کند. اما این فقط یک محاسبه تئوریک است. در واقعیت، با در نظر گرفتن هزینههای زندگی، اجاره مسکن، خوراک و سایر مخارج ضروری، امکان پسانداز چنین رقمی عملاً وجود ندارد. ضمن اینکه قیمت خودرو نیز روز به روز و با سرعتی باور نکردنی افزایش پیدا میکند، بنابراین این عدد در عمل میتواند به بیش از ۸ تا ۱۰ سال برسد.
این فاصله زمانی، معنایی روشن دارد؛ خودرو بهتدریج از سبد مصرفی بخش بزرگی از جامعه حذف شده است. آنچه زمانی یک هدف کوتاهمدت یا میانمدت برای خانوارها محسوب میشد، حالا به یک پروژه بلندمدت و حتی غیرقابل تحقق تبدیل شده است.
این وضعیت تنها یک مساله اقتصادی نیست؛ بلکه پیامدهای اجتماعی قابل توجهی نیز دارد. در بسیاری از شهرهای ایران، خودرو نه یک کالای لوکس، بلکه یک نیاز ضروری برای رفتوآمد، اشتغال و زندگی روزمره است. وقتی دسترسی به چنین کالایی محدود میشود، کیفیت زندگی نیز بهطور مستقیم تحت تاثیر قرار میگیرد.
از سوی دیگر، این شکاف میان درآمد و قیمت، میتواند به افزایش نارضایتی عمومی منجر شود. زمانی که یک خانوار حتی با سالها کار و پسانداز نیز نتواند به حداقلهای زندگی دست یابد، احساس بیعدالتی اقتصادی تقویت میشود.
در نهایت، این محاسبه ساده نشان میدهد که بحران بازار خودرو صرفاً به نوسانات قیمتی محدود نمیشود، بلکه به شکافی عمیق میان «توان خرید» و «قیمتها» تبدیل شده است؛ شکافی که اگر روند فعلی ادامه یابد، میتواند خودرو را برای همیشه از دسترس طبقه متوسط خارج کند.
